دلیل‌های عقلی از قرآن کریم بر اثبات روز حساب، وآن هم از مدلول بعض صفات آفریدگار


دلیل‌های عقلی از قرآن کریم بر اثبات روز حساب، وآن هم از مدلول بعض صفات آفریدگار

نویسنده: بندر پسر احمد عولقی

 

سپاس الله صمد را که دارای اوصاف کامل است، وپاک است آن ذات قدوس که از هر نقصی مبرّا ومنزه است، وگواهی می‌دهیم اینکه نیست معبودی بر حق جز الله، که یکتا وبی‌همتا است، می‌آفرد ومی‌فرماند ومحاسبه می‌کند. وگواهی می‌دهیم اینکه محمد پیامبر وفرستاده‌ای است، الهی! درود بفرست بر وی وسلام بگو سلامی فراوان، بار الهی! از تو جنت را خواسته و به تو از آتش دوزخ پناه می‌بریم.  اما بعد:

پس این یک مقاله مختصری است در پیرامون آیات قرآنی که در آن دلالت عقلی است بر اثبات روز حساب، که به مجرد اقرار به الله آفریدگار یا به برخی از اوصاف اوتعالی لازم می گردد، مانند: حکمت، علم، مُلک، ولایت، ربوبیت، وتقدیر.

بنابر این، مضمون این مقاله برای دو گروه از مردم می‌باشد:

1- کسانی که ایمان آورده اند، تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند.

2- کسانی که به هستی آفریدگار اقرار اند، ولی به بودن روزی که در آن، در برابر اعمال شان محاسبه خواهند شد؛ باور ندارند.

 

  • آفریدگار آفریننده است، آفریدگار آفریده ومی‌آفرد آفریدگان وامثال آنها را:

البته الله آفریدگار تنها یک مخلوق را نیافریده، بلکه همچون او ملیونها را آفریده است، پس آنجا ملتهای بنی بشر، جنبندگان، گیاه‌ها، وجمادهایی وجود دارد، واین خودش برای مردم در هر زمان ومکان یک دلیل عقلی است بر اینکه: هیچ مانعی نیست اینکه آفریدگار در آفرینش ادامه دهد، پس مردگانی از انسانها را در روز حساب دوباره زنده کند، چون او خالق (آفریدگار)، خلاّق (بسیار آفریننده) بوده، وآفریده ومی‌آفرد، آفریدن ... تا آخر این واژه‌ها. چنانچه الله متعال فرموده است:

- {أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ} [يس: 81] «آیا کسی که آسمانها وزمین را آفریده است، نمی‌تواند همانند آنها را بیافریند؟! آری! (می‌تواند) واوست آفریننده دانا».

- { مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ} [لقمان: 28] «آفرینش وبرانگیختن (همه) شما (در روز قیامت) جز مانند (آفرینش وبرانگیختن) یک تن بیش نیست، بی‌گمان الله شنوای بینا است».

 

  • آفریدگار آفریننده است، آفریدگار آفریده ومی‌آفرد آفریدگان وامثال آنها را - جفتها:

از کمال تنوع در اجرای آفریدن امثال آفریدگان اینست که: آفریدگار جفتها را نیز آفریده است، مانند: مردان وزنان، نر وماده از حیوانات، جفتهای گیاه وغیره، پس همه اینها از نگاه عقل دلالت می‌کند بر اینکه آفریدگار قدرت وتوانایی آن را دارد که انسانها را دوباره در روز حساب زنده کند.

 {أَيَحْسَبُ الإِنسَانُ أَن يُتْرَكَ سُدًى (36) أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى (37) ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى (38) فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى (39) أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى} [القيامة: 37 – 40] «آیا انسان گمان می‌کند که (بی‌هدف وبدون حساب وجزا) به خود رها می‌شود؟! آیا او نطفه‌ای از منی که (در رحم) ریخته می‌شود، نبود؟! آنگاه به صورت خون بسته درآمد، پس (الله او را) آفرید، ودرست واستوار ساخت؟! پس از او دو زوج نر وماده پدید آورد؟! آیا (چنین آفریدگاری) قادر نیست اینکه مردگان را (دوباره) زنده کند؟!».

 

  • آفریدگار آفریننده است، آفریدگار آفرینش را آغاز نموده است:

بی‌گمان هر کسی به آفریدگار اقرار باشد؛ او حتمًا اقرار دارد که وی آفرینش را آغاز نموده است، وکسی چیزی را آغاز نماید بر اعاده ودوباره وبار بار انجام دادن آن توانا می‌باشد.

}وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} [الروم: 27] «واوست ذاتی که آفرینش را آغاز می‌کند، سپس آن را باز می‌گرداند، واین کار بر او آسان‌تر است».

 

  • آفریدگار آفریننده است، آفریدگار آفریدگان بزرگی را آفریده است:

کسی که بار گران‌تر را برداشت پس او بر برداشتن بار سبک‌تر قادر خواهد بود، وکسی که مخلوق بزرگی همچون آسمانها وزمین را بیافرد پس او بر آفریدن مخلوق کوچک همچون انسان توانا خواهد بود، چنانچه الله متعال فرموده است: {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (57) وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلَا الْمُسِيءُ قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ (58) إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ} [غافر: 56 - 59] «بی‌گمان آفرینش آسمانها وزمین بزرگتر از آفرینش مردم است، ولیکن بیشتر مردم نمی‌دانند. وهرگز نابینا وبینا یکسان نیستند، وکسانی که ایمان آوردند وکارهای شایسته انجام داده اند با (افراد) بدکار (یکسان نباشند)، چه اندک پند می‌پذیرید. یقینًا قیامت آمدنی است، شکی در آن نیست، ولیکن بیشتر مردم ایمان نمی‌آورند».

 

  • آفریدگار آفریننده است، آفریدگار احوال گوناگونی آفریده است:

احوال آفریدگان تغیر می‌خورد میان: خواب وبیداری، نیرومندی وکمزوری، زندگی ومرگ، ومانند مهتاب میان هلال (آغاز ماه) وبدر (تمام شدن ماه)، وهمچون خورشید میان شروق وغروب، بنابراین، عقل دلالت می‌کند آفریدگاری که احوال را از یک حال به دیگر حال تغیر می‌دهد؛ توانایی آن را هم دارد که حال را از عالم دنیا به عالم حساب تغیر دهد، چنانچه الله متعال فرموده است:

{إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ (1) وَأَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ (2) وَإِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ (3) وَأَلْقَتْ مَا فِيهَا وَتَخَلَّتْ (4) وَأَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ (5) يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ (6) فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ (7) فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا (8) وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا (9) وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ (10) فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا (11) وَيَصْلَى سَعِيرًا (12) إِنَّهُ كَانَ فِي أَهْلِهِ مَسْرُورًا (13) إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ (14) بَلَى إِنَّ رَبَّهُ كَانَ بِهِ بَصِيرًا (15) فَلَا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ (16) وَاللَّيْلِ وَمَا وَسَقَ (17) وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ (18) لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ (19) فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (20)} [الانشقاق: 1 - 20]

«هنگامی که آسمان شکافته شود. وبه (فرمان) پروردگارش گوش دهد (وتسلیم شود) وسزاوار است (که چنین کند). وهنگامی که زمین گسترده (وهموار) شود. وهر چه را درون خود دارد بیرون ریزد, وتهی گردد. وبه (فرمان) پروردگارش گوش دهد (وتسلیم شود). وسزاوار است (که چنین کند). ای انسان! بی‌گمان تو در راه (رسیدن به) پروردگارت سخت تلاش وکوشش می‌کنی, پس او را ملاقات خواهی کرد. پس اما کسی که نامه (اعمالش) به دست راستش داده شود. بزودی به حسابی آسان, محاسبه می‌شود. وشاد ومسرور به سوی خانواده‌اش باز می‌گردد. واما کسی که نامه (اعمالش) از پشت سرش به او داده شود. پس بزودی (مرگ و) نابودی را می‌طلبد. وبه (آتش) جهنم شعله‌ور در آید. بی‌گمان او در (دنیا) میان خانواده خود شادمان بود. به راستی او گمان می‌کرد هرگز باز نخواهد گشت. آری, همانا پروردگارش (نسبت) به او بینا بود. پس به شفق سوگند می‌خورم. سوگند به شب وآنچه را فرو می‌پوشد. وسوگند به ماه چون (فروفش) کامل شود. که شما پیوسته از حالی به حال دیگر (منتقل) می‌شوید. پس آنان را چه شده که ایمان نمی آورند؟».

 

  • آفریدگار آفریننده است، آفریدگار مرگ وزندگی را آفریده است:

عقل، روزانه اجرای زنده کردن مردگان ومیراندن زندگان را در میان انسانها وجنبندگان می بیند، واین همه دلالت بر آن می کند که آفریدگار اختیار زنده کردن ومیراندن را در هر وقتی دارد، پس از نگاه عقل هیچ مانعی نیست اینکه مردگان را در هر وقتی زنده کند، چنانچه الله متعال فرموده است:

{إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ (43) يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا ذَلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنَا يَسِيرٌ } [ق: 43، 44] «همانا ماییم که زنده می‌کنیم ومی‌میرانیم, وبازگشت (همگان) به سوی ماست. روزی که زمین از (روی) آنها شکافته شود, (وآنها) شتابان (از گورها بیرون آیند), این گرد آوری برای ما آسان است».

 

  • آفریدگار آفریننده است، آفریدگار مرگ وزندگی را آفریده است – گیاه ها:

بی‌گمان از کمال تنوع صفت زنده کردن ومیراندن نزد آفریدگار اینست که او زمین را با گیاه‌ها زنده می‌کند، پس کسی که ملیونها گیاه‌های زنده را در زمین مرده بیرون آورده است؛ او قادر است بر اینکه انسانها را برای روز حساب زنده کند، چنانچه الله متعال فرموده است:

{وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ (5) ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (6) وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ} [الحج: 5- 7] «وزمین را خشکیده می‌بینی، پس هنگامی که آب (باران) بر آن فرو فرستیم، به حرکت در آید، ورشد کند، واز هرنوع گیاه زیبا (وخرم) برویاند. این به خاطر آن است که (بدانید) الله حق است، واینکه او مردگان را زنده می‌کند، واینکه او بر هر چیزی تواناست، وآنکه قیامت آمدنی است، شکی در آن نیست، وآنکه الله کسانی که در گورها هستند، بر می انگیزد».

 

  • آفریدگار ذات باحکمتی است:

آفریدگار عقلهای حکیمان وهمه انواع حکمت را آفریده است، پس او حکیم است، وحکیم باید نیکوکار را به نیکی، وبدکار به بدی پاداش می‌دهد، مانند مدیر با کارگران ممتاز وبی‌کاره‌اش.

پس هرکه گمان کند: این آفریدگار حکیم که با مؤمنان بسا رحیم وبر مجرمان بسا قوی است؛ اهل خیر را با اهل شر یکسان می‌داند، وآنان را بیهوده زنده داشته، وبی‌هدف وبدون محاسبه رها می‌دارد؛ بی‌گمان او این آفریدگار را به اوصاف: بیهودکاری، باطل گرایی، بازی وسرگرمی وبی‌خردی؛ وصف نموده است. الله متعال فرموده است:

- {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ (116) فَتَعَالَى اللهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشُ الْكَرِيمِ} [المؤمنون: 115] «آیا گمان کردید که ما شما را بیهوده آفریده ایم، واینکه شما به سوی ما باز گردانده نمی‌شوید؟ پس بلند ووالا است الله که فرمانروای حق است، نیست معبودی بر حق جز او، پرورگار عرش بزرگوار».

- {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (27) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ} [ص: 27، 28] «وما آسمان وزمین وآنچه میان آنهاست را بیهوده نیافریده ایم، این گمان کسانی است که کافر شدند، پس وای بر کسانی که کافر شدند از آتش (دوزخ). آیا کسانی را که ایمان آورده اند و کارهای شایسته انجام داده اند، مانند مفسدان در زمین قرار می‌دهیم؟! آیا پرهیزگاران را مانند بدکاران قرار می‌دهیم؟!».

- {هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ} [الرحمن: 60] «آیا پاداش نیکی جز نیکی است؟!».

- { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} [العنكبوت: 4] «آیا کسانی که اعمال بد انجام می‌دهند؛ گمان کردند که از ما پیشی می‌گیرند؟ چه بد داوری می‌کنند!».

 

  • آفریدگار دانا است:

اگر مدیری بر کارگران خود معلومات حضور وغیاب ونیک کاری وکوتاه کاری را ثبت کند، سپس آنها را در برابر آن محاسبه نکند؛ پس او مدیر بی‌خردی خواهد بود، چون او معلومات زیادی را بیهوده وبدون فایده جمع کرده است.

همچنین اقرار به آفریدگار تقاضا دارد که به دانایی او راجع به مخلوق واعمال آشکار وپنهانش اعتراف کنی، وکسی که راجع به مخلوق این همه معلومات دقیق را دارد پس او هرگز این معلومات را بیهوده وبدون حکمت جمع نمی‌کند، بلکه آن را جمع می‌کند تا بنده را بر آن محاسبه کند.

- {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (6) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} [المجادلة: 6- 7] «روزی که الله همه آنها را برمی‌انگیزد، پس آنها را از آنچه کرده اند باخبر می‌سازد، (همان اعمالی که) الله حساب آن را نگه داشته وآنها فراموشش کرده اند، و الله بر همه چیز گواه (وناظر) است. مگر ندیده‌ای که الله آنچه را که در آسمان‌ها وآنچه را که در زمین است می‌داند؟ هیچ نجوایی میان سه نفر نباشد مگر آن که او چهارمین آنهاست، وپنج نفری نیست مگر آن که او ششمین آنهاست، ونه کمتر از آن ونه بیشتر، مگر آن که هرکجا باشند او همراه آنهاست، سپس روز قیامت آنها را به آنچه کرده اند باخبر می‌سازد، بی‌گمان الله به همه چیز داناست».

- {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [سبأ: 3] «وکسانی که کافر شدند، گفتند: قیامت به سراغ ما نخواهد آمد. (ای پیامبر!) بگو: آری، به پروردگارم (آن) دانای غیب سوگند که حتماً به سراغ شما خواهد آمد، به اندازه ذره‌ای در آسمانها ودر زمین از او پنهان نیست، ونه کوچکتر از آن ونه بزرگتر، مگر (اینکه) در کتابی آشکار (ثبت) است».

  • آفریدگار، سرانجام کارها از آنِ او بوده، وباز گشت همه به سوی اوست؛ چون اوست مالک فرمانروای پرورش دهندۀ کارساز.

مَلِک: بی‌گمان مالک مخلوقات کسی است که آنها را آفریده است، وعقل این را ثابت می‌کند که باید روزی آمد که در آن، همه مملوکها به آفریدگار خود بازگشته ویقین کنند که همانا الله مَلِک مالک واقعی اوست، الله متعال فرموده است:  

- {بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ (81) قَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (82) لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (83) قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (84) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} [المؤمنون: 81 - 85] «بلکه آنها (نیز) مثل آنچه پیشینیان گفته بودند، گفتند. گفتند: آیا هنگامی که مُردیم وخاک واستخوانهای (پوسیده) شدیم، آیا (دوباره) برانگیخته می‌شویم؟! به راستی این وعده به ما ونیاکان ما از قبل داده شده، این (چیزی) جز افسانه‌های پیشینیان نیست. بگو: اگر می‌دانید، زمین وهرکه در آن است از آنِ کیست؟! به زودی خواهند گفت: (همه) از آنِ الله است. بگو: آیا پند نمی‌گیرید؟!».

- {لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} [الحديد: 5] «فرمانروایی آسمانها وزمین از آنِ اوست, و(همه) کارها به الله باز می‌گردد».

ولی (سرپرست وکارساز): انسانها ناچار باید به پروردگار خویش باز گردند، چون اوتعالی سرپرست وکارساز آنها است، پس اوست که آنها را زنده ساخته ومی‌میراند، واوست که آنها وهمه جنبندگان را آفریده، ونسلها را از نسلها برآورده است، واوست که آسمانها وزمین را پدید آورده، وکلیدهای آسمانها وزمین از آنِ اوست، وذاتی است که رزق وروزی بدست او بوده ودر افزودن وکاستن آن تحکُّم دارد، واوست دارای قدرت مطلق وعلم مطلق، واوست ذاتی که همانند او چیزی نیست.

پس مادامیکه اوتعالی ولی (سرپرست وکارساز) است؛ باید برای انسانها - که زیر تصرف اویند - روزی باشد که در آن، به سوی مولای خود باز گردند، آن مولایی که سرانجام کارها از آنِ اوست، چنانچه الله متعال فرموده است:

- {وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (61) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} [الأنعام: 61، 62] «واو بر بندگانش چیره است، ونگهبانانی (از فرشتگان) بر شما می‌فرستد تا زمانی که یکی از شما را مرگ فرا رسد؛ فرستادگان ما (ملک الموت ودستیارانش) جانش را می‌گیرند، وآنها (در انجام مأموریت خود) کوتاهی نمی‌کنند. سپس به سوی الله که مولای حقیقی آنهاست باز می‌گردند، بدانید که حکم (وداوری) مخصوص اوست، واو زود شمارترین حسابگران است».

پروردگار: از بازگشتن مخلوقات به سوی آفریدگارشان چاره‌ای نیست، چون آنها بندگانی پیروانی تربیت شدگانی اند، وپروردگار سرور وپروردگار عالمیان است.

- {وَقَالُوا أَإِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ (10) قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ} [السجدة: 10، 11] «و (کافران) گفتند: آیا هنگامی که (مردیم و) در زمین نا پدید شدیم، آیا در آفرینش تازه‌ای خواهیم بود؟! بلکه آنان به دیدار پروردگارشان کافرند. بگو: فرشته‌ی مرگ که بر شما گماشته شده؛ جانتان را می‌گیرد، سپس به سوی پروردگارتان باز گردانده می‌شوید».

- {وَأَنَّ إِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَى} [النجم: 42] «ویقیناً بازگشت (همه امور) به سوی پروردگار توست».

- {إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ} [القيامة: 12] «آن روز قرارگاه (نهایی) به سوی پروردگار توست».

- { إِنَّ إِلَى رَبِّكَ الرُّجْعَى} [العلق: 8] «یقیناً بازگشت (همه) به سوی پروردگار توست».

- {أَلَا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ} [فصلت: 54] «آگاه باش, که آنها از لقای پروردگارشان در شک اند».

- {إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا} [مريم: 93] «هیچ چیز در آسمانها وزمین نیست؛ مگر این که به بندگی سوی (الله) رحمان آمدنی است».

پس در بازگشت پیروان وبندگان وبردگان به سوی پادشاه وپرورش دهنده وکارسازشان هیچ گونه خرافه ودروغ وافسانه‌گویی نیست، چنانکه کسانی روز حساب را انکار کرده اند گمان می‌برند.

 

  • آفریدگار تقدیرها را تقدیر نموده است، واز مهمترین آن تقدیرها اینست که دنیا را جایی برای آزمایش قرار داده است.

کسی که بخواهد انسانهایی همچون شاگردان را امتحان گیرد، برایشان جای مناسب، وزمان مناسب، واحوال مناسبی را آماده می‌کند.

همچنین آفریدگار، دنیا را آماده نموده تا جایی باشد برای امتحان وآزمایش، واین امتحان از رسیدن او به سن بلاغت آغاز می‌گردد، وآن هم در قرنهای پی در پی، چنانچه الله متعال فرموده است:

{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} [الأنعام: 165] «واو کسی است که شما را جانشينان در زمين قرار داد, ودرجات بعضی از شما را نسبت به بعضی ديگر برتری داد, تا شما را (بوسيله) آنچه که به شما داده است بيازمايد. مسلّماً پروردگار تو زود کيفراست وهمانا او آمرزنده مهربان است».

واین امتحان را تا مدت معینی مقدر نموده است، مانند امتحانات انسانها، الله متعال فرموده است: {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ} [الروم: 8] «آیا در ضمیر خود نیندیشیده اند که الله آسمانها وزمین وآنچه را میان آن دو است؛ جز به حق وتا زمان معینی نیافریده است؟! وبی‌تردید بسیاری از مردم به دیدار پروردگارشان (در روز قیامت) نا باورند».

واین را هم مقدر نموده است که این امتحان همدم با مرگ انسان پایان می‌یابد، وپس از آن دیگر بازگشتی نیست {أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ (31) وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ} [يس: 31- 32] «آیا ندیدند که پیش از آنها چه بسیار نسلها را نابود کردیم، که آنها هرگز به سوی ایشان باز نمی‌گردند؟! وهمه آنها (برای حساب) نزد ما جمع واحضار می‌شوند».

ونیازمندیهای مناسبی را برای انجام این امتحان مقدر نموده است، مانند: تامین کردن آب از ابرها وچاه‌ها، وتامین کردن طعام از حیوانها ودرختها وسایه‌ها وگلهای آن، وتامین کردن خورشید وماه وستارگان برای شناخت وقتها وسمتها وموسمهای کشت وزراعت، وتامین کرددن جفتها بخاطر نسل آوردن وافزایش یافتن، وتامین کردن هوا برای نفس کرفتن وبادها را حرکت دادن ... وغیر آن، چنانچه الله متعال فرموده است:

{وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا (70) يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا (71) وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا (72)} [الإسراء: 70 - 72] «وبه راستی ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم، وآنها را در خشکی ودریا (بر مرکبها) حمل کردیم، واز انواع (روزیهای) پاکیزه به آنها روزی دادیم، وآنها را بر بسیاری از موجوداتی که آفریده ایم؛ چنانکه باید برتری بخشیدیم. (به یاد آورید) روزی را که هرگروهی را با پیشوایشان فرا خوانیم، پس کسی که نامه اعمالش به دست راستش داده شود، پس اینان نامه شان را (با شادمانی) می‌خوانند، و به اندازه‌ی رشته‌ی شکاف هسته‌ی خرمایی ستم نمی‌بینند. وکسی که در این (دنیا از دیدن حق) نا بینا بوده است؛ پس او در آخرت (نیز) نابینا وگمراه تر است».

وقال: {وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ} [الأعراف: 10] «وبه راستی ما شما را در زمين اقتدار (واستقرار) داديم, ودر آن وسايل معيشت را برای شما قرار داديم».

همچنین آفریدگار ابزارها ومواد امتحان را متنوع وگوناگون مقدر کرده است، پس برای آنها چیزهایی را مهیا کرده است که می‌توان با آنها رفتار نیک ویا رفتار بد کرد، مثل کسب مال از راه درست ویا از راه نادرست، ومثل بکار بردن موادی که مردم را می‌کشد ویا نجات می‌دهد، ومثل خوردن طعام حلال ویا حرام، ومثل راه اندازی برای نکاح یا برای زنا، چنانچه الله متعال فرموده است: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ} [الأنبياء: 35] «هر کسی چشنده مرگ است، وشما را به بدی ونیکی آزمایش می‌کنیم، و به سوی ما باز گردانده می‌شوید».

 

  • خاتمه:

هر کسی بعد از این همه دلیلها حقانیت روز حساب را انکار کند؛ پس او در اوهام ودور از واقعیت وعقل وفطرت زندگی می‌کند.

وانکار نموده وفراموش کرده است آنچه را که به آن اقرار نموه بود؛ اینکه آفریدگار آفریننده، آفرینش را آغاز نموده، بزرگترین کائنات را آفریده، وهمانندها را آفریده، وجفتها را آفریده، وشب وروز را آفریده، وخواب وبیداری را آفریده، ومرگ وزندگی را آفریده، وگیاه‌ها را بیرون آورده، واحوال گوناگون را آفریده است، واینکه آفریدگار ذات حکیم حاکم عادلی است.

واینکه آفریدگار با نیکان؛ نیکوکار مهربان خوب رفتار سپاسگزار است.

واینکه آفریدگار با مجرمان؛ صاحب انتقام وقوت وچیره وبزرگی وجبروت است، واینکه او بسیار سخت شکنجه وسخت کیفر وسخت گیر است، واینکه او توانا قادر ونیرومند است، واینکه او والا وبلندتر از همه است، واینکه او قدرتمند بوده وبه همه چیز احاطه دارد، واینکه او بزرگ ومتکبر وغالب وچیره است، واینکه آفریدگار دانای شنوای بینا است، مراقب گواه لطیف آگاه است، دانای پنهان وآشکار است، حق آشکار است.

واینکه سرانجام کارها از آنِ آفریدگار است، وبازگشت همه به سوی اوست، چون او سرپرست وکارساز است، وکارسازی کارهای ما به عهده اوست، وبخاطری که همانند او چیزی نیست، وبخاطری که او ذاتی است ما را می‌شنود ومی‌بیند، وبخاطری او ذاتی است که آسمانها وزمین را پدید آورده است، وکلیدهای آنها از آنِ اوست، وبخاطری او ذاتی است که در رزق وروزی بندگان تصرف می‌کند پس آن را فراخ ویا تنگ می‌کند، وبخاطری او ذاتی است که در نسل مخلوقات تصرف می‌کند با جفت کردن وپخش نمودن و پراکنده کردن، از اینجا او مولای ماست که بر او توکل نموده وبه سوی او برمی‌گردیم.

پس آفریدگار کسی است که سرانجام کارها از آنِ او بوده وهمه به سوی او باز می‌گردیم، واو پادشاهی است که فرمانروایی از آنِ او است، واو پروردگار جهانیان است. واو کسی است که همه تقدیرها را تقدیر نموده است.

پس انکارکننده‌ی روز حساب به آفریدگار اوصاف نقص را نسبت داده است، مثل: صفت عجز وناتوان بودن از زنده کردن مرگان، وصفت نادانی وبی‌خردی، چون مقتضای آن اینست که آفریدگان را بیهوده وبدون محاسبه رها کند، وصفت ضعف وکمزوری، چون او از مجرمان انتقام نمی‌گیرد، وصفت قسوت وسخت‌روی چون نیکان را گرامی نمی‌دارد، وصفت فقر وناداری، چون او دارای ملک نبوده ومملوکها به سوی او باز نمی‌گردند، وصفت بندگی چون او پروردگاری نبوده که بندگان به سوی او باز گردند، وصفت پیروی چون او ولی نبوده که سرانجام کارها بدست او باشد.

این بود مقاله مختصری در پیرامون آیاتی که حقانیت روز حساب را از راه عقل اثبات می‌کند.